İstanbul'un tarihi 300 bin yıl önceye kadar uzanır. Küçükçekmece gölü kenarında bulunan Yarımburgaz mağarasında yapılan kazılarda insan kültürüne ait ilk izlere rastlanmıştır. Bu dönemde gölün çevresinde Neolitik ve Kalkolitik insanların yaşadığı sanılmaktadır. Çeşitli dönemlerde yapılan kazılarda, Dudullu yakınlarında Alt Paleolitik Çağ'a, Ağaçlı yakınlarında ise, Orta Paleolitik Çağ ile Üst Paleolitik Çağ'a özgü aletlere rastlanmıştır.
M.Ö. 5000 yıllarından itibaren
başta Kadıköy Fikirtepe olmak üzere Çatalca, Dudullu, Ümraniye,
Pendik, Davutpaşa, Kilyos ve Ambarlı'da yoğun bir yerleşimin
başladığı sanılmaktadır. Ama bugünkü İstanbul'un temelleri M.Ö.
7. yüzyılda atılmıştır. M.S. 4. Yüzyılda İmparator Constantin
tarafından yeniden inşa edilip, başkent yapılmış; o günden sonra
da yaklaşık 16 asır boyunca Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerinde
başkentlik sıfatını sürdürmüştür. Aynı zamanda, İmparator
Constantis ile birlikte Hristiyanlığın merkezlerinden biri olan
İstanbul, 1453'te Osmanlılar tarafından fethedildikten sonra
Müslümanların en önemli kentlerinden biri sayılmıştır.
İSTANBUL
TARİHİNDEKİ BELLİ BAŞLI DÖNEMLER
Bizantion (M.O. 660 - M.S. 324)
Yunanistan'dan gelen Megara'lılar M.Ö. 680'lerde Marmara
Denizi'ni geçerek İstanbul'a ulaştılar ve bugünkü Kadıköy'de
Halkedon adını verdikleri bir kent kurdular. "Körler Ülkesi"
olarak da anılan Halkedon'un halkı tarımla uğraşıyordu. M.Ö.
660'larda da Trak kökenli komutanları Bizans önderliğinde yola
çıkan Mega'lıların diğer bir kolu bugünkü Sarayburnu'nun olduğu
yerde başka bir kent daha kurdu. Efsaneye göre Delfi
Tapınağı'ndaki kahinin öğüdüne uyarak burayı seçen Megara'lılar,
komutanlarının adından hareketle, kente "Bizantion " adını
verdiler. Bu yörede Megara'lılardan önce de bazı Trak
toplulukları yaşadığı bilindiği için Megara'lılarla yerli halkın
kaynaşmış oldukları sanılmaktadır.
Pek çok istilalara uğrayan Bizantion, M.Ö. 269'da Bithynialılar tarafından yağmalanarak ele geçirildi. M.Ö. 202'de Makedonyalılar'ın tehdidinden korkarak, Bizantion Roma'dan yardım isteğinde bulundu. Bu dönemden itibaren kentte Roma İmparatorluğu'nun etkisi başlamış ve M.Ö 146'da kent Roma'nın egemenliğine girmiştir. Önceleri idari olarak varlığını sürdüren kent, daha sonra Bitinya-Pontus eyaletinin bir parçası haline gelmiştir. Böylece 700 yıllık kent devleti statüsü sona ermiştir.
73 yılında Bizantion Roma'nın Bithynia-Pontus eyaletine bağlandı. İmparator Vespasianus kentin gelişimine katkıda bulundu. 193 yılına gelindiğinde, Roma İmparatoru Septimus Severus, Partlar'ın tarafını tutan Bizantion'u kuşatarak kenti yağmalayıp, surları da yıktırdı. Daha sonra ise surları yeniden inşa ettirip, kenti imar etti. Yeni binalarla sokakları düzenledi. Hipodrom inşaatını başlattı. 269'da kent bu defa Gotlar'ın saldırısına uğradı. Zafer kazanan Gotlar, deniz kıyısına yakın bir yere sütunlarını diktiler. 313'de Nicomedialılar kenti ele geçirdiler. I. Constantinus, Nicomedialılar'la yaptığı savaşı kazanarak kenti geri aldı.
Roma
İmparatorluğu'nun başkenti (324 - 395)
Bizantion Roma'nın Doğu'sunun yönetim merkezi olarak seçildi.
Bu yeni konumu, kentin dünya kültürü ve siyaseti içindeki önemli
rolünü de belirledi.
I. Constantinus (324-337), Romalı soyluları Bizantion'a
çağırarak kentin Romalı nüfusunu artırdı. Yeni başkentin
konumuna yakışır bir imar hamlesi başlatıldı. Limanlar ve su
tesisleri yeniden düzenlendi. Kent içi su dağıtım sistemlerinin
temelleri atıldı. Savunma için yeni bir sur yaptırıldı.
Septimus Severius'un başlattığı hipodrom inşaatı tamamlandı. 100 bin kişilik hipodromun genişliği 117, uzunluğu ise 480 metreydi. Hipodrom duvarlarının üzeri çok sayıda heykelle süslüydü. En önemlisi de at heykelleriydi. Kentin Latinler tarafından istila edilmesiyle bu at heykelleri Venedik'e, San Marco Meydanı'na taşındı. Hipodrom'daki (Sultanahmet Meydanı) imparatorluk sarayı (Sultanahmet Camisi'nin bulunduğu alan) ve anıtsal ibadethaneler, akropolis (Topkapı Sarayı'nın bulunduğu yer) yapıldı. Önceleri Nea (Yeni) Roma adı ile anılan kenti, I. Constantinus kendi adıyla özdeşleştirdi. 11 Mayıs 330 tarihinde kentin adı Constantinopolis olarak ilan edildi.
Önce Aya İrini, ardından 360 yılında da Ayasofya kiliselerini yaptıraran I. Constantinus, kenti Hırıstiyan dünyası için önemli bir merkez haline getirdi.
Bizans
İmparatorluğu Dönemi (395 - 1453)
476'da Batı Roma'nın yıkılmasından sonra Doğu Roma
İmparatorluğu, Bizans İmparatorluğu'na dönüşmüş ve İstanbul da,
bu yeni imparatorluğun başkenti haline gelmiştir.
6. yüzyılın ortaları, Bizans İmparatorluğu ve İstanbul için yeni bir yükseliş döneminin başlangıcıdır. İmparator I. Jüstinyen yönetimindeki bu dönemde daha önce tahrip edilmiş olan Ayasofya bugünkü haliyle yeniden inşa edilmiş, 543'lerde kentte görülen ve nüfusun yarısının ölümüne sebep olan veba salgınının izleri silinmiştir.
7, 8 ve 9. Yüzyıllar İstanbul için kuşatılma yılları oldu. Yedinci yüzyılda Sasaniler ve Avarlar'ın saldırısına uğrayan kenti, sekizinci yüzyılda Bulgarlar ve Müslüman Araplar dokuzuncu yüzyılda ise Ruslar ve Bulgarlar kuşattılar.
1204'de kent Haçlılar tarafından ele geçirildi ve yağmalandı. Bu işgal ve yağma sonrasında ortaçağın en büyük kenti 40-50.000 nüfuslu, yoksul ve harabe bir kente dönüştü.
Bu dönemden sonra İstanbul sürekli küçülmeye ve fakirleşmeye başladı. Şehrin soylu ve zenginleri İznik'e göç etti. Latin İmparatorluğu sadece İstanbul ve yöresinde egemenlik kurabildi.İznik (Nikia), Trabzon ve Yunanistan'daki Epiros'ta bir Bizans muhalefeti gelişti. 1254 yılına gelindiğinde Latin İmparatorluğu çepeçevre kuşatılmıştı. Bu esnada İstanbul çok fakirleşmis hatta Latin İmparatoru II. Baudouin ısınmak için sarayının ahşap bölümlerini yakacak olarak kullanmaya başlamıştı. Nihayet 1261 yılında Palailogos Hanedanı İstanbul'u tekrar ele geçirdi ve böylece İstanbul'daki Latin dönemi sona erdi.
Osmanlı İmparatorluğu Dönemi (1453-1923)
Kent, 1391 yılından başlayarak Osmanlılar tarafından
kuşatılmaya başlandı. 1396'da I. Bayezid (1389-1403),
Karadeniz'den gelecek yardımları önlemek için kentin Anadolu
yakasına bir hisar yaptırdı.
Kenti almaya kararlı olan II. Mehmed de (1451-1481), Bizans'a
Kuzey'den gelecek yardımları her iki taraftan Boğaz'ı tutarak
önlemek için bu defa kentin Avrupa yakasına Rumeli Hisarı'nı
inşa ettirdi. İstanbul'un fetih hazırlıkları bir yıl önceden
başlatıldı. Kuşatma için gerekli olan çok büyük toplar
döktürüldü. 16 kadırgadan oluşun güçlü bir donanma oluşturuldu.
Asker sayısı iki kat arttırıldı. Bizansın yardım almasını
engellemek için yardım yolları kontrol altına alındı.
Ceneviz'lilerin elinde bulunan Galata'nın da savaş esnasında
tarafsız kalması sağlandı. 2 Nisan 1453 tarihinde ilk Osmanlı
öncü kuvvetleri İstanbul önlerinde görüldü. Böylece kuşatma
başladı. İki aya yakın süren bu kuşatma dönemi 29 Mayıs 1453
günü sabaha karşı başlayıp, öğleden sonra kentin ele
geçirilmesiyle tamamlandı. Bu tarihten itibaren İstanbul bir
Osmanlı kenti oldu.
Fetihten sonra şehrin
kalkındırılması için yeni iskan bölgeleri oluşturuldu.
Bizans'ın son dönemlerinde görkemini yitirmiş olan kentte,
öncelikle eskiden kalma binalar ve surlar onarılmaya başlandı.
Bizans altyapıları üzerinde Osmanlı'nın temel kurumlarının
binaları yükselmeye başladı. Büyük su sarnıçlarının da korunması
sağlandı. Osmanlı kimliğine uygun bir gelişme gösteren İstanbul
artık imparatorluğun başkenti idi.
Nüfusu artırmaya yönelik bu iskan ve sürgünlerle oluşan mahalleler daha sonraki İstanbul idari yapısının temelini oluşturdu. 1459'da İstanbul her biri farklı demografik özellikler taşıyan dört idari birime ayrıldı. Bunlardan biri idarenin merkezinin olduğu Suriçi, diğer üçü ise surdışında yeralan ve "Bilad-i Selase" olarak adlandırılan Eyüp (Büyük ve Küçük Çekmece, Çatalca ve Silivri dahil), Galata ve Üsküdar'dı. 1457 sonunda eski başkent Edirne'nin uğradığı büyük yangınla şehre yeni göçmenler geldi ve şehir oldukça şenlendi. İstanbul, fetihten elli yıl sonra Avrupa'nın en büyük şehri haline geldi.
16. yüzyıla büyük bir şehir olarak giren İstanbul, Küçük Kıyamet olarak anılan 14 Eylül 1509 depreminde çok zarar gördü. 8 Şiddetinde olduğu tahmin edilen ve artçı sarsıntıları 45 gün süren depremde binlerce bina yıkıldı, binlerce kişi öldü.
İstanbul, 1510'da Sultan II. Bayezıd tarafından 80.000 kişinin istihdamıyla neredeyse yeniden kuruldu. Bu yüzden günümüze gelebilen eserlerin büyük çoğunluğu bu devirden kalmıştır.
1520-1566 yılları arasında Kanuni Sultan Süleyman yönetiminde İstanbul birçok değerli esere ve izleri günümüze kadar ulaşan bir kent planına kavuşarak, gelişmiştir. Bu dönemde özellikle Mimar Sinan imzalı birbirinden değerli çok sayıda eser inşa edilmiştir. Veba salgını, yangınlar ve sellere rağmen Kanuni dönemi İstanbul için tam bir yükseliş dönemi sayılmıştır.
Lale Devri olarak da anılan Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın sadrazamlığındaki 1718-1730 yılları, itfaiye teşkilatının kurulması, ilk matbaanın açılması ve çeşitli fabrikaların inşasıyla İstanbul'un değişmeye başladığı dönemdir.
3 Kasım 1839'da Topkapı Sarayı'nın Gülhane Bahçesi'nde okunarak halka ilan edilen Tanzimat Fermanı ile İstanbul'da yeni bir dönem açıldı. Batılılaşma sürecinin hızlandığı bu dönemde İstanbul'da mimariden yaşama tarzına, eğitim kuruluşlarından sanayi kuruluşlarına kadar birçok alanda yenilikler yaşandı.
Bu dönemde şehir yeni alanlara
doğru genişlemeye başladı. Suriçi Bakırköy yönünde, Galata ise
Teşvikiye yönünde yayılırken; Boğaziçi'nde Sarıyer'e iskan
hızlandı. Anadolu yakası ise bir taraftan Bostancı, diğer
taraftan Beykoz'a doğru büyüdü.
Bu yıllar, altyapı ve kent hizmetlerinde de önemli gelişmelere
sahne oldu. Haliç üzerine köprü yapılması, tünel (metro), Rumeli
Demiryolu, kent içi deniz taşımacılığı yapan Şirket-i
Hayriye'nin açılması, Şehremaneti (Belediye) örgütünün diğer
belediye dairelerinin kurulması, ilk telgraf hattının çekilmesi,
Zaptiye Nezareti'nin kurulması ve ona bağlı karakolların
açılması, Vakıf Gureba Hastanesi'nin hizmete girmesi ve Atlı
Tramvay Şirketi bu gelişmelerin sadece bazılarıdır.
23 Aralık 1876'da I.
Meşrutiyet ve 24 Temmuz 1908'de II. Meşrutiyet ilanlarına sahne
olan ve halk arasında "Üçyüzon Depremi" denen 1894 depreminde
büyük zarar gören İstanbul', II. Dünya Savaşı'nın ardından 13
Kasım 1918'de İtilaf Devletleri donanmasınca işgal edildi.
1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuyla İstanbul'un başkent dönemi sona erdi.
Osmanlı Padişahları
Osman Gazi 1299-1326
Sultan Orhan Gazi 1326-1359
Sultan Murad Hüdavendigar 1359-1389
Sultan Yıldırım Bayezid 1389-1403
Sultan Çelebi Mehmed 1413-1421
Sultan Murad II 1421-1451
Fatih Sultan Mehmed 1451-1481
Sultan Bayezid II 1481-1512
Yavuz Sultan Selim 1512-1520
Kanuni Sultan Süleyman 1520-1566
Sultan Selim II 1566-1574
Sultan Murad III 1574-1595
Sultan Mehmed III 1595-1603
Sultan Ahmed I 1603-1617
Sultan Mustafa I 1617-1623
Sultan Osman II 1617-1622
Sultan Murad IV 1623-1640
Sultan İbrahim I 1640-1648
Sultan Mehmed IV 1648-1687
Sultan Süleyman II 1687-1691
Sultan Ahmed II 1691-1695
Sultan Mustafa II 1695-1703
Sultan Ahmed 1703-1730
Sultan Mahmud I 1730-1754
Sultan Osman III 1754-1757
Sultan Mustafa III 1757-1774
Sultan Abdülhamid 1774-1789
Sultan Selim III 1789-1807
Sultan Mustafa IV 1807-1808
Sultan Mahmud II 1808-1839
Sultan Abdülmecid 1839-1861
Sultan Abdülaziz 1861-1876
Sultan Murad V 1876-1876
Sultan Abdülhamid II 1876-1909
Sultan Mehmed Reşad 1909-1918
Sultan Mehmed Vahideddin 1918-1922
